વિટામિન B12 શું છે?
વિટામિન B12 (કોબાલામિન) શરીર માટે અત્યંત જરૂરી વિટામિન છે. તે ખાસ કરીને: મગજ અને નર્વસ સિસ્ટમને સ્વસ્થ રાખે છે. લાલ રક્તકણો (Red Blood Cells) બનાવવામાં મદદ કરે છે. DNA બનાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.શરીરમાં ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવાની પ્રક્રિયામાં મદદરૂપ બને છે.
વિટામિન B12 ની ઉણપથી શું થાય?
જો લાંબા સમય સુધી B12 ની ઉણપ રહે તો નીચેની સમસ્યાઓ થઈ શકે: સતત થાક અને નબળાઈ,ચક્કર આવવા,હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી અથવા સુન્નપણ,યાદશક્તિ ઘટવી, ધ્યાન ન રહેવું, ડિપ્રેશન અથવા ચીડિયાપણું, ચાલવામાં સંતુલન બગડવું જીભ લાલ અને દુખાવાવાળી થવી, શ્વાસ ચઢવો, ચહેરો ફિક્કો દેખાવું (એનિમિયા), લાંબા સમય સુધી ઉણપ રહે તો નર્વને કાયમી નુકસાન થઈ શકે છે.
કોને B12 ની ઉણપ થવાની શક્યતા વધુ હોય?
સંપૂર્ણ શાકાહારી (Vegan),50 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકો, પેટ અથવા આંતરડાનું ઓપરેશન કરાવનાર,લાંબા સમયથી એસિડિટી માટે દવા લેતા લોકો,લાંબા સમયથી Metformin લેતા ડાયાબિટીસના દર્દીઓ
ભારતમાં વિટામિન B12 ની ઉણપ: શા માટે દરેક વ્યક્તિએ જાણવું જોઈએ?
શું તમે જાણો છો?
ભારતમાં અંદાજે દર 10માંથી 4થી 7 લોકોમાં વિટામિન B12 નું સ્તર ઓછું હોઈ શકે છે. આ કારણે B12 ની ઉણપને ભારતમાં એક મહત્વની જાહેર આરોગ્ય સમસ્યા માનવામાં આવે છે.
ભારતમાં B12 ની ઉણપ કેમ વધારે જોવા મળે છે?
1. શાકાહારી જીવનશૈલી
ભારતના ઘણા લોકો સંપૂર્ણ શાકાહારી છે. B12 કુદરતી રીતે મુખ્યત્વે પ્રાણીજન્ય ખોરાકમાં જ મળે છે.
2. દૂધ અને દૂધજન્ય વસ્તુઓનું ઓછું સેવન
ઘણા લોકો પૂરતી માત્રામાં દૂધ, દહીં અથવા પનીર લેતા નથી.
3. પેટની સમસ્યાઓ
એસિડિટી, ગેસ્ટ્રાઇટિસ અથવા આંતરડાના કેટલાક રોગોને કારણે B12 નું શોષણ ઘટી શકે છે.
4. વધતી ઉંમર
50 વર્ષ પછી પેટમાં એસિડનું ઉત્પાદન ઘટી શકે છે, જેના કારણે B12 ઓછું શોષાય છે.
5. લાંબા સમય સુધી દવાઓ લેવી
એસિડિટી માટેની કેટલીક દવાઓ અને ડાયાબિટીસ માટેની કેટલીક દવાઓ લાંબા ગાળે B12 ની ઉણપનું જોખમ વધારી શકે છે.
6. આલ્કોહોલનું વધુ સેવન
વધુ આલ્કોહોલ પીવાથી પણ B12 નું શોષણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
B12 ની ઉણપથી શું થઈ શકે?
- સતત થાક અને નબળાઈ
- એનિમિયા (લોહીની ઉણપ)
- હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી અથવા સુન્નપણ
- યાદશક્તિ ઘટવી
- ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી
- ચીડિયાપણું અથવા ડિપ્રેશન
- સંતુલન બગડવું
- જીભમાં બળતરા અથવા દુખાવો
લાંબા સમય સુધી ઉણપ રહે તો નર્વને કાયમી નુકસાન થવાનું જોખમ
B12 ના શ્રેષ્ઠ સ્ત્રોત
વિટામિન B12 ના મુખ્ય આહાર સ્ત્રોતો (Sources) નીચે મુજબ છે:
૧. દૂધ અને દૂધની બનાવટો (Dairy Products):ગાય કે ભેંસનું દૂધદહીં અથવા છાશપનીર અને ચીઝ૨. શાકાહારી અને અન્ય કઠોળ:ફોર્ટિફાઈડ અનાજ (Fortified Cereals)સોયા મિલ્ક અથવા ટોફુકેટલાક પ્રકારના ફણગાવેલા કઠોળ૩. માંસાહારી સ્ત્રોત (Non-Vegetarian Sources):ઈંડા: વિટામિન B12 નો સારો સ્ત્રોત છે.માછલી: જેમ કે ટ્યુના, સાલ્મન અને અન્ય દરિયાઈ માછલીઓ.ચિકન અને મટન: લિવર (યકૃત) અને મીટમાં સૌથી વધુ પ્રમાણમાં B12 મળી આવે છે.જો શરીરમાં B12 ની ઉણપ ઘણી વધારે હોય, તો માત્ર ખોરાક સિવાય ડોક્ટરની સલાહ મુજબ વિટામિન B12 ના સપ્લિમેન્ટ્સ (ટેબ્લેટ) અથવા ઇન્જેક્શન લેવા જરૂરી બને છે.
🌱 શાકાહારી લોકો માટે
કુદરતી રીતે ફળો અને શાકભાજીમાં B12 લગભગ મળતું નથી. તેથી:
B12 ફોર્ટિફાઈડ સીરિયલ્સ
B12 ફોર્ટિફાઈડ પ્લાન્ટ મિલ્ક
જરૂર પડે તો ડૉક્ટરની સલાહથી B12 સપ્લિમેન્ટ અથવા ઇન્જેક્શન.
મહત્વપૂર્ણ: કોઈપણ ફળ (જેમ કે સફરજન, કેળું, નારંગી) અથવા સામાન્ય શાકભાજી B12 નો વિશ્વસનીય સ્ત્રોત નથી.